Çalışma ve sözleşme hürriyeti

Çalışma ve sözleşme hürriyeti, kişilerin ekonomik ve mesleki faaliyetlerini kendi iradeleriyle belirleyebilmesini güvence altına alan temel haklardandır. Kişi, kanunun yasaklamadığı bir alanda çalışma, meslek veya faaliyet seçme ve hukuka uygun sözleşmeler yapma özgürlüğüne sahiptir.

Sözleşme özgürlüğü; sözleşme yapıp yapmamayı, sözleşmenin karşı tarafını seçmeyi, sözleşmenin konusunu belirlemeyi ve sözleşme şartlarını düzenlemeyi kapsar. Bununla birlikte bu özgürlük sınırsız değildir. Emredici hukuk kuralları, kamu düzeni, genel ahlak, kişilik hakları, kamu güvenliği ve kamu yararı sözleşme özgürlüğünün sınırlarını oluşturur.

Özel teşebbüs kurma özgürlüğü de Anayasa tarafından korunur. Ancak özel işletmelerin faaliyetleri; ruhsat, izin, mesleki yeterlilik, vergi, çevre, tüketicinin korunması ve iş sağlığı ve güvenliği gibi alanlarda kanuni şartlara tabi olabilir. Bu sınırlamaların amacı, ekonomik faaliyeti tamamen ortadan kaldırmak değil, kamu yararını ve toplumun diğer kesimlerinin haklarını korumaktır.

Devlet, özel teşebbüslerin millî ekonominin gereklerine ve sosyal amaçlara uygun yürümesini, güvenlik ve kararlılık içinde çalışmasını sağlayacak tedbirleri alır. Bu nedenle devletin görevi yalnızca özel teşebbüslere müdahale etmemek değildir. Devlet gerektiğinde piyasayı düzenleyebilir, çalışanları ve tüketicileri koruyabilir, ekonomik dengesizlikleri azaltabilir ve çalışma hayatına ilişkin asgari standartlar belirleyebilir.

Çalışma ve sözleşme hürriyetine getirilen sınırlamaların kanuna dayanması, meşru bir amaca yönelmesi ve ölçülü olması gerekir. Bir düzenleme kişinin çalışma veya sözleşme yapma imkânını tamamen ortadan kaldırıyor ya da hakkın özünü etkisiz hâle getiriyorsa Anayasa’ya aykırılık gündeme gelebilir.

Bu madde, iş sözleşmelerinin kurulması, ticari faaliyetlerin yürütülmesi, özel işletmelerin kurulması ve kişilerin ekonomik faaliyetlerini seçmesi bakımından temel anayasal dayanaklardan biridir. Ancak somut olayda İş Kanunu, Türk Borçlar Kanunu, Türk Ticaret Kanunu, tüketici mevzuatı ve ilgili özel kanun hükümleri ayrıca uygulanır.